ابولا ویروس

ویروس ابولا از خانواده فیلوویریده است و می‌تواند باعث بیماری شدید و گاهی کشنده شود. با علائم، راه‌های انتقال، دوره نهفتگی، درمان و واکسن ابولا آشنا شوید.

ویروس ابولا

ویروس ابولا Ebola virus (EBOV) یک ویروس  RNAدار است که در جنس ارتوابولاویروس  (Orthoebolavirus) و خانواده فیلوویریده (Filoviridae) قرار دارد. بیماری ناشی از ویروس‌های این جنس به‌طور کلی بیماری ابولا (EBOD)  Ebola virus disease نامیده می‌شود. یکی از شناخته‌شده‌ترین اعضای این جنس، ابولا ویروس  است که عامل بیماری ابولا محسوب می‌شود.

انواع ویروس‌های ابولا

بیماری ابولا توسط گروهی از ویروس‌ها تحت عنوان اورتوابولاویروس‌ها ایجاد می‌شود.

چهار گونه از اورتوابولاویروس‌ها وجود دارند که بیماری‌زایی آن‌ها در انسان شناخته شده است:

• Ebola virus (EBOV): ایجادکننده بیماری ویروس ابولا
• Sudan virus (SUDV): ایجادکننده بیماری ویروس سودان
• Bundibugyo virus (BDBV): ایجادکننده بیماری ویروس باندی‌بوگیو
• Taï Forest virus: ایجادکننده بیماری ویروس جنگل تای

همه این ویروس‌ها از نظر بیماری‌زایی، درمان و واکسن یکسان نیستند. در حال حاضر واکسن و درمان اختصاصی تأییدشده برای Ebola virus disease وجود دارد، اما برای بیماری‌های ناشی از  Sudan virus، Bundibugyo virus  و Taï Forest virus  درمان اختصاصی یا واکسن دارای مجوز در دسترس نیست.

نکته مهم: بنابراین نمی‌توان گفت یک واکسن یا داروی ابولا برای همه انواع ابولا وجود دارد.

تاریخچه شناسایی و شیوع ویروس ابولا

نخستین شیوع‌ شناخته‌شده بیماری ابولا در سال ۱۹۷۶ و به‌طور هم‌زمان در دو منطقه آفریقا، در نزدیکی نزارا در سودان جنوبی امروزی و دیگری در یامبوکو در جمهوری دموکراتیک کنگو رخ داد. نام «ابولا» از رودخانه‌ای در نزدیکی محل یامبوکو گرفته شده است. از آن زمان، شیوع‌های متعددی در کشورهای آفریقایی رخ داده است. یکی از بزرگ‌ترین شیوع‌ها در سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ در غرب آفریقا اتفاق افتاد و کشورهای گینه، لیبریا و سیرالئون را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد.

راه‌های انتقال ویروس ابولا

انتقال ویروس ابولا عمدتاً از طریق تماس مستقیم با خون یا سایر مایعات بدن فرد مبتلا یا فرد فوت‌شده بر اثر بیماری رخ می‌دهد.

مایعات درگیر با ویروس می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• خون
• استفراغ
• ادرار
• بزاق
• عرق
• شیر مادر
• ترشحات دستگاه تناسلی

انتقال همچنین می‌تواند از طریق تماس با اشیا یا سطوح آلوده به مایعات بدن و مدفوع فرد بیمار اتفاق بیفتد.

انتقال بیماری از انسان به انسان

فرد مبتلا می‌تواند پس از شروع علائم بیماری، ویروس را به دیگران منتقل کند. تماس مستقیم با خون یا مایعات بدن فرد بیمار، به‌ویژه در صورت وجود زخم یا تماس با مخاط، می‌تواند باعث انتقال ویروس شود.

به همین دلیل، اعضای خانواده، مراقبان بیمار و کارکنان مراکز درمانی در صورت رعایت نکردن اصول کنترل عفونت می‌توانند در معرض خطر بیشتری قرار داشته باشند.

راه اصلی انتقال، تماس مستقیم با خون، ترشحات و سایر مایعات بدن فرد مبتلا و همچنین مواد آلوده به این مایعات است.  بدن فردی که بر اثر ابولا فوت کرده است همچنان می‌تواند حاوی ویروس باشد. به همین دلیل، تماس مستقیم با جسد و برخی مراسم تدفین سنتی می‌تواند باعث انتقال بیماری شود. دفن ایمن و محترمانه یکی از اجزای مهم کنترل شیوع ابولا است.

انتقال بیماری قبل از بروز علائم

بر اساس اطلاعات  WHO، فرد مبتلا پیش از شروع علائم بیماری، ناقل محسوب نمی‌شود. خطر انتقال با شروع علائم ایجاد می‌شود و تا زمانی که ویروس در خون وجود داشته باشد، امکان انتقال وجود دارد.

انتقال بیماری از طریق هوا

شواهد موجود نشان نمی‌دهد که ابولا مانند بیماری‌هایی مانند سرخک یا سل از طریق انتقال هوابرد معمول در جامعه منتشر شود.

ابولا یک بیماری زئونوز است و تصور می‌شود خفاش‌های میوه‌خوار در چرخه طبیعی این ویروس نقش داشته باشند. انتقال از حیوان به انسان می‌تواند در اثر تماس نزدیک با خون، ترشحات، اندام‌ها یا سایر مایعات بدن حیوان آلوده رخ دهد.

برخی حیوانات وحشی مانند خفاش‌ها، شامپانزه‌ها، گوریل‌ها، میمون‌ها و برخی پستانداران جنگلی نیز می‌توانند در انتقال یا مواجهه انسان با ویروس نقش داشته باشند.

علائم و نشانه‌های بیماری ابولا

علائم ابولا معمولاً به‌طور ناگهانی شروع می‌شوند.

علائم اولیه ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• تب
• خستگی شدید
• ضعف و بی‌حالی
• درد عضلانی
• سردرد
• گلودرد

با پیشرفت بیماری ممکن است علائم زیر ایجاد شوند:

• استفراغ
• اسهال
• درد شکم
• بثورات پوستی
• اختلال عملکرد کبد
• اختلال عملکرد کلیه
• گیجی و تغییر وضعیت هوشیاری
• در برخی بیماران، خونریزی داخلی یا خارجی

آیا ابولا باعث خونریزی می‌شود؟

بله، اما خونریزی در همه بیماران رخ نمی‌دهد. این نکته مهم است، زیرا نام «تب خونریزی‌دهنده ابولا» ممکن است این تصور را ایجاد کند که همه بیماران دچار خونریزی شدید می‌شوند.

در واقع خونریزی ممکن است در مراحل پیشرفته بیماری رخ دهد و نسبت به سایر علائم شایع‌تر مانند تب، ضعف، استفراغ و اسهال، کمتر دیده می‌شود.

دوره نهفتگی ابولا

دوره نهفتگی ابولا، یعنی فاصله زمانی بین ورود ویروس به بدن و شروع علائم، ۲ تا ۲۱ روز است. بنابراین فردی که در معرض ویروس قرار گرفته است، ممکن است تا ۲۱ روز بعد علائم بیماری را نشان دهد و در این مدت نیاز به پیگیری و مراقبت مطابق دستورالعمل‌های بهداشتی داشته باشد.

میزان مرگ‌ومیر و شدت بیماری ابولا

ابولا می‌تواند بیماری بسیار شدیدی ایجاد کند و در برخی شیوع‌ها میزان مرگ‌ومیر بالایی داشته است.

بر اساس WHO، میزان مرگ‌ومیر موردی در شیوع‌های مختلف حدود ۲۵ تا ۹۰% گزارش شده و میانگین کلی حدود ۵۰% بوده است. شدت بیماری به نوع ویروس، شرایط بیمار، زمان تشخیص و دسترسی به مراقبت‌های پزشکی بستگی دارد. تشخیص زودهنگام و شروع سریع مراقبت حمایتی می‌تواند شانس بقا را افزایش دهد.

تشخیص آزمایشگاهی ویروس ابولا

تشخیص ابولا تنها بر اساس علائم بالینی امکان‌پذیر نیست.

علائم اولیه بیماری می‌توانند با بیماری‌های دیگری مانند:

• مالاریا
• تب تیفوئید
• مننژیت
• شیگلا و سایر عفونت‌های گوارشی
• سایر تب‌های خونریزی‌دهنده ویروسی

اشتباه شوند. بنابراین در فرد مشکوک، سابقه سفر یا مواجهه و همچنین آزمایش‌های تخصصی اهمیت زیادی دارد.

تست‌های تشخیصی اختصاصی

بسته به مرحله بیماری و شرایط آزمایشگاهی، روش‌های تشخیصی مختلفی وجود دارند، از جمله:

• RT-PCR
• ELISA
• جداسازی ویروس در کشت سلولی در آزمایشگاه‌های دارای امکانات و سطح ایمنی زیستی مناسب

آزمایش RT-PCR برای تشخیص ابولا

RT-PCR یکی از مهم‌ترین روش‌های تشخیص آزمایشگاهی ابولا است. در این روش، ماده ژنتیکی ویروس در نمونه بیمار بررسی می‌شود. در افراد دارای علائم، RT-PCR  از روش‌های اصلی تأیید عفونت حاد محسوب می‌شود.

با توجه به خطر زیستی بسیار بالای نمونه‌های مشکوک به ابولا، نمونه‌گیری، بسته‌بندی، انتقال و انجام آزمایش باید مطابق پروتکل‌های اختصاصی و الزامات ایمنی زیستی انجام شود. WHO تأکید می‌کند نمونه‌های غیرفعال‌نشده بیماران مبتلا یا مشکوک می‌توانند خطر زیستی بسیار بالایی داشته باشند.

تست ‌های روتین

• CBC  و شمارش سلولی: لکوپنی شدید در مراحل اولیه همراه با لنفوپنی و سپس لکوسیتوز با شیفت به چپ؛ ترومبوسیتوپنی شدید (کاهش بارز پلاکت‌ها).
• بیوشیمی: افزایش چشمگیر آنزیم‌های کبدی AST به طور معمول بیشتر از ALT افزایش می‌یابد. افزایش اوره و کراتینین (نارسایی کلیوی)، اختلالات شدید الکترولیتی (هیپوکالمی، هیپوناترمی).
• پروفایل انعقادی: افزایش زمان پروترومبین PT و PTT، کاهش سطح فیبرینوژن و افزایش سطح D-Dimer (شواهد DIC).

جدیدترین روش‌های درمان ابولا

بر خلاف گذشته که درمان ابولا صرفاً به مراقبت‌های تسکینی محدود بود، امروزه درمان‌های هدفمند زیستی به تایید FDA و WHO رسیده‌اند:

درمان اختصاصی (آنتی‌بادی‌های منوکلونال)

برای Ebola virus disease ناشی از Ebola virus (Orthoebolavirus zairense) دو درمان آنتی‌بادی مونوکلونال تأیید شده‌اند:

• Inmazeb (REGN-EB3): ترکیبی از سه آنتی‌بادی منوکلونال انسانی که گلیکوپروتئین سطحی ویروس ابولا (گونه زئیر) را مهار می‌کند (تاییدیه FDA در سال ۲۰۲۰).
• Ebanga (ansuvimab mAb114): یک آنتی‌بادی منوکلونال نوترکیب منفرد که مستقیماً به گیرنده اتصال ویروس حمله کرده و ورود آن به سلول میزبان را مسدود می‌سازد (تاییدیه FDA در سال ۲۰۲۰).

درمان حمایتی بیماری ابولا

حتی در صورت استفاده از درمان اختصاصی، مراقبت حمایتی زودهنگام بخش بسیار مهم درمان است.

این مراقبت‌ها ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• تأمین مایعات و الکترولیت‌ها
• کنترل فشار خون
• کنترل تب و درد
• کنترل استفراغ و اسهال
• حمایت تنفسی در صورت نیاز
• تأمین تغذیه مناسب
• درمان عفونت‌های همزمان
• پایش و درمان اختلال عملکرد اندام‌ها

WHO  تأکید می‌کند که مراقبت حمایتی فشرده و زودهنگام می‌تواند شانس بقا را افزایش دهد.

واکسن ابولا

در حال حاضر واکسن Ervebo برای پیشگیری از بیماری ناشی از Ebola virus دارای مجوز و پیش‌تأیید WHO است و به‌ویژه در شرایط شیوع بیماری برای افراد در معرض خطر استفاده می‌شود اما نکته مهم این است که واکسن‌های موجود برای همه گونه‌های اورتوبولاویروس کاربرد ندارند.

واکسن‌های کاندید برای سایر گونه‌های اورتوبولاویروس، از جمله Sudan virus و Bundibugyo virus، همچنان در مراحل توسعه و ارزیابی قرار دارند.

پیشگیری و کنترل بیماری ابولا

کنترل ابولا به مجموعه‌ای از اقدامات (نه فقط یک روش) نیاز دارد.

مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:

• شناسایی سریع موارد مشکوک
• جداسازی مناسب بیماران
• رعایت دقیق اصول کنترل عفونت
• استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی برای کارکنان درمانی
• اجتناب از تماس با خون و مایعات بدن بیمار
• شناسایی و پیگیری افراد در تماس با بیمار
• تشخیص آزمایشگاهی سریع
• دفن ایمن اجساد
• آموزش و مشارکت جامعه
• واکسیناسیون در شرایط و برای گونه‌های مربوط، طبق دستورالعمل‌های بهداشتی

وضعیت شیوع ویروس ابولا در سال ۲۰۲۶

در سال ۲۰۲۶، یک شیوع قابل‌توجه Bundibugyo virus disease در جمهوری دموکراتیک کنگو و اوگاندا رخ داد.

بر اساس آخرین گزارش WHO با داده‌های تا ۳۰ اوت ۲۰۲۶، در جمهوری دموکراتیک کنگو ۶۱۰۰ مورد تأییدشده و ۲۹۵۰ مورد مرگ گزارش شده و انتقال همچنان ادامه داشته است. در مقابل، اوگاندا در ۲۷ اوت ۲۰۲۶ پایان شیوع را پس از گذشت ۴۲ روز بدون مورد جدید اعلام کرد.

این شیوع اهمیت یک نکته علمی مهم را نشان می‌دهد: «ابولا» یک ویروس واحد نیست و واکسن و درمان اختصاصی موجود برای Ebola virus را نمی‌توان به‌طور خودکار برای Bundibugyo virus یا سایر گونه‌ها تعمیم داد.

بیشتر بخوانید: میکروب شناسی

وضعیت ویروس ابولا در ایران

ابولا بیماری بومی ایران نیست و شیوع‌های بزرگ آن عمدتاً در کشورهای آفریقایی رخ داده‌اند.

با این حال، در بیماری‌های عفونی نوپدید، سابقه سفر یا اقامت در مناطق دارای شیوع و تماس نزدیک با فرد مبتلا از عوامل مهم در ارزیابی خطر هستند.

بنابراین اگر فردی پس از سفر به منطقه‌ای دارای شیوع ابولا دچار تب و علائم سازگار با بیماری شود، باید سابقه سفر و مواجهه خود را به پزشک اطلاع دهد

سوالات متداول