تفسیراجزای اصلی آزمایش خون

آیا تا به حال به نتایج آزمایش خون خود نگاه کرده‌اید و با اصطلاحات پیچیده‌ای مثل WBC، RBC یا هموگلوبین مواجه شده‌اید؟ بسیاری از ما نتایج آزمایش خون را دریافت می‌کنیم اما از معنای دقیق اعداد و علائم آن بی‌خبر هستیم، تفسیر آزمایشگاه خون، ابزاری مهم برای ارزیابی سلامت کلی بدن و تشخیص بیماری‌های پنهان است، این آزمایش وضعیت سیستم ایمنی، عملکرد کلیه و کبد، کم‌ خونی و حتی خطر ابتلا به برخی بیماری‌ های مزمن را نشان می‌دهد و شناخت دقیق این نتایج، گام مهمی در پیشگیری و مدیریت بهتر سلامتی است.

RBC یا سلول قرمز خون

 RBCاین سلول های قرمز یا همان گلبول های قرمز، در واقع اصلی ترین قسمت خون و عامل رنگ قرمز آن هستند، خود این رنگ قرمز به دلیل وجود ماده ای به نام هموگلوبین است که کمک می کند گلبول قرمز، اصلی ترین وظیفه خود یعنی حمل و نقل اکسیژن و دی اکسیدکربن را انجام دهد و به طور خلاصه می شود گفت گلبول های قرمز وسیله حمل و نقل اکسیژن از ریه به بقیه سلول های بدن هستند.
مقادیر طبیعی این پارامتر در حدود بین 4.7 تا 6.1 میلیون در هر میکرولیتر خون است و این عدد برای خانم ها مقداری کمتر و در کودکان مقداری بیشتر است.

چه چیزهایی باعث کاهش آن می شوند؟

خونریزی های گوارشی یا خونریزی های واضح از محل زخم، سوء تغذیه و فقر آهن یا کمبود ویتامینB12، شکستن سلول های خونی یا همولیز در اثر بعضی بیماری های خاص مثل فاویسم، بعضی مشکلات ژنتیکی مثل گلبول های قرمز سلول داسی شکل و مشکلات مغز استخوان، باعث پایین آمدن مقدار گلبول های قرمز می شوند و نارسایی و بعضی مشکلات کلیوی، بیماری های مزمن و تومورهای سرطانی و همچنین بیماری های روماتوئید هم باعث از بین رفتن  RBCهای خون و کاهش این عدد در برگه آزمایش می شوند.

چه چیزهایی باعث افزایش آن می شود؟

مقدار بالای گلبول قرمز می تواند نشان دهنده ظرفیت بالای حمل اکسیژن باشد، در بعضی ورزشکاران و همچنین زندگی در ارتفاع به خاطر کمبود اکسیژن در هوا باعث افزایش  RBC خون می شود و بیماری های ریوی یا کلا هر نوع بیماریی که هیپوکسی مزمن (کمبود اکسیژن طولانی مدت در بدن) ایجاد می کند، مثلا بیماری مادرزادی قلبی، هم باعث تولید بیشتر RBC می شوند.

نکته :

ـ  گلبول قرمز به طور طبیعی بعد از تولید در مغز استخوان، ۱۲۰ روز در خون زندگی می کند و در آخر عمر خود خرد می شود و به عناصر سازنده اش تبدیل می شود.
ـ  مقدار RBC ها در طی بارداری به طور طبیعی کمی کمتر نشان داده می شود، چون حجم مایع خون افزایش پیدا کرده است.
ـ  عدد RBC در واقع مقدار دقیق گلبول های قرمز در ۱میلی لیتر خون محیطی است.
ـ  بسته به آزمایشگاه و نوع کیت مورد استفاده، ممکن است مقیاس شمارش این سلول فرق کند.
ـ  خوردن داروهایی مثل کلرامفنیکل هم باعث کاهش RBC می شود.

HCT یا هماتوکریت

در تفسیر آزمایش خون هماتوکریت یا HCT هم یکی از مقادیر اندازه گیری گلبول قرمز است و به طور کلی )) هم )) به معنی آهن است و هر جا در هر کلمه ای آمد، حتما آن کلمه ارتباطی با گلبول قرمز دارد، هماتوکریت درصدی از حجم کلی خون است که از گلبول قرمز ساخته شده و با اندازه گیری قسمت قرمز رسوب خون در لوله آزمایش نسبت به کل ارتفاع خون اندازه گیری می شود و به خاطر بیماری ها و شرایط مختلفی که می توانند اندازه گیری RBC و Hgb را با اشکال مواجه کنند، HCT هم اندازه گیری می شود تا به طور مستقیم نشان دهنده اندازه هموگلوبین و گلبول قرمز در خون باشد، این عدد معمولا با درصد نشان داده می شود.

مقادیر طبیعی: اعداد بین ۴۲ تا ۵۲ درصد برای آقایان و ۳۷ تا ۴۷ درصد برای خانم ها نرمال به حساب می آید، در خانم های باردار درصد بالاتر از ۳۳ طبیعی است و
محدوده خطر: HCT بالاتر از ۶۰ درصد و پایین تر از ۱۵ درصد باید باعث نگرانی پزشک شود.

چه چیزهایی باعث کاهش آن می شود؟

تقریبا همان دلایل RBC ، Hgb به علاوه شرایطی مثل پرکاری تیروئید، سیروزکبدی، نارسایی مغز استخوان و میلوم مولتیپل باعث کاهش هماتوکریت می شوند.

چه چیزهایی باعث افزایش آن می شود؟

سوختگی، اسهال شدید، بیماری های انسدادی ریوی، از دست دادن زیاد آب، تولید بیش از حد گلبول قرمز عوامل افزایش HCT هستند.

:نکته
ـ  بیماری هایی که باعث به وجود آمدن شکل های غیرطبیعی گلبول قرمز می شوند )مثل بیماری گلبول قرمز داسی شکل) مقدار HCT را تغییر می دهند.
ـ  وقتی مقدار گلبول سفید به شدت بالا باشد، بر مقدار HCT موثر است.
ـ  در صورت طبیعی بودن اندازه های گلبول قرمز، مقدار هماتوکریت ۳ برابر هموگلوبین است.
ـ  هماتوکریت را نباید بلافاصله بعد از خونریزی شدید اندازه گیری کرد.

بیشتر بخوانید: چربی خون

WBC یا سلول های سفید خون

این سه حرف مخفف اندازه گیری مقدار گلبول های سفید خون یکی از روش های اصلی تعیین وجود عفونت در بدن است، چون این سلول ها که جزو سیستم دفاعی بدن هستند در شرایط بیماری های عفونی و غیرعفونی واکنش های مختلفی از خود نشان می دهند.
شمارش  WBCها دو جزء دارد، یکی مقدار کلی گلبول های سفید در یک میلی لیتر خون و جزء دیگر شمارش جزء به جزء این سلول ها چون گلبول سفید، خود متشکل از پنج نوع مختلف است که کم و زیاد شدن هر کدام از این انواع معنی خاص خود را دارد، کلمه «diff» که در جلوی CBC به معنی آزمایش خون نوشته می شود درخواست برای شمارش همین انواع مختلف گلبول سفید است.

مقادیر طبیعی: در بزرگسالان و بچه های بالاتر از ۲ سال مقدار گلبول سفید در تفسیر آزمایش خون بین ۵ تا ۱۰ هزار در هر میلی لیتر خون طبیعی است و
محدوده خطر: WBC  کمتر از۲,۵۰۰ و بیشتر از ۳۰,۰۰۰ هر کدام نشان دهنده بیماری هایی هستند که می توانند گاهی خطرناک باشند.

چه چیزهایی باعث کاهش آن می شود؟

لکوپنی یا کاهش گلبول سفید به مقادیر زیر چهارهزار (4,000) گفته می شود که معمولا در نتیجه نارسایی مغز استخوان، مسمومیت دارویی عفونت بسیار زیاد، سوءتغذیه، بیماری های خودایمنی و ایدز به وجود می آید و در بسیاری از انواع نارسایی های مغز استخوان (مثلا بعد از شیمی درمانی، رادیوتراپی و…) هم این مقدار کاهش می یابد

چه چیزهایی باعث افزایش آن می شود؟

افزایش گلبول سفید، لکوسیتوز نام دارد و به مقادیر بالاتر از ده هزار (10,000) گفته می شود که به طور معمول نشان دهنده عفونت، التهاب، تخریب بافت بدن و یا لوسمی یا سرطان خون است، ضربه و جراحت، استرس و تب هم مقدار WBC را افزایش می دهند.

:نکته

ـ عمل اصلی گلبول سفید مبارزه با عفونت و حذف عوامل خارجی و مزاحم است و در مواقع آلرژی ها هم این سلول ها مسئول بروز واکنش هستند.
ـ تغییر هر کدام از انواع WBC معنی خاص خود را دارد و ممکن است نشان دهنده عفونت با میکروب، ویروس و یا حتی استرس باشد.
ـ فعالیت شدید بدنی و ورزش سنگین هم برای مدتی باعث بالا رفتن تعداد WBC در خون می شود، بارداری و زایمان هم این مقدار را افزایش می دهند.

Hgb یا هموگلوبین

در برگه های آزمایش مختلف به صورت های مختلف  HGB،Hg، یا Hgb نوشته می‌شود و همه اینها مخفف کلمه هموگلوبین، یکی از عناصر اصلی تشکیل دهنده گلبول قرمز است و این ماده که در آن آهن به کار رفته، خود از اسید آمینه تشکیل شده و جایگاه های مختلفی برای ترکیب با اکسیژن دارد، هموگلوبین در جایی که اکسیژن زیاد وجود دارد با آن ترکیب می شود و در محیط کم اکسیژن آن را آزاد می کند، اندازه گیری مقدار کلی هموگلوبین در واقع نوعی نشان دهنده تعداد گلبول های قرمز است.
الف) مقادیر اصلی: مقدار طبیعی برای آقایان بین ۱۴ تا ۱۸ گرم در هر دسی لیتر است و برای خانم ها مقادیر بین ۱۲ تا ۱۶ گرم در هر دسی لیتر طبیعی محسوب می شود و
محدوده خطر: هموگلوبین زیر ۵ و بالای ۲۰ مقادیر بحرانی به حساب می آیند و حتما” نیازمند رسیدگی فوری هستند.

چه چیزهایی باعث کاهش آن می شود؟

دقیقا همان دلایل کاهش گلبول های قرمز چون هموگلوبین را هم تخریب می کنند، باعث کاهش مقدار آن در خون می شوند، کم خونی، خون ریزی شدید، سرطان، سوءتغذیه، بیماری لوپوس، بیماری های کلیوی و بزرگی طحال باعث کاهش هموگلوبین می شوند و مصرف آنتی بیوتیک ها، آسپیرین و ایندومتاسین و همچنین داروهای ضد سرطان هم هموگلوبین خون را کم می کنند.

چه چیزهایی باعث افزایش آن می شود؟

مشکلات ریوی، سوختگی شدید، نارسایی مزمن ریه و از دست دادن زیاد آب  )دهیدراسیون ) مقدار این ماده حیاتی را افزایش می دهند و جنتامایسین و متیل دوپا هم جزو داروهایی هستند که عوارض جانبی شان افزایش Hgb است.

:نکته

ـ مقدار Hgb در بارداری کاهش می یابد، چون با اینکه خون سازی کمی بیشتر شده است اما حجم مایع بدن و خون بالا رفته و مقدار کلی هموگلوبین در هر دسی لیتر آن کاهش می یابد.
ـ زندگی در ارتفاع هم به خاطر نیاز بیشتر بدن به اکسیژن و کمبود اکسیژن محیط، باعث تولید بیشتر هموگلوبین می شود.
ـ در طحال اغلب سلول های پیر خون تخریب می شوند. بزرگ شدن طحال یعنی تخریب بیشتر سلول ها و به همین دلیل به دنبال آن کاهش RBC و Hgb رخ می دهد.

  پلاکت ها یا Plt

پلاکت ها، اجزای کوچک دیسک شکلی هستند که در خون وجود دارند و از بقیه سلول های خونی بسیار کوچک ترند، این ساختارها حاوی آنزیم هایی هستند که باعث انعقاد خون می شوند و وظیفه اصلی آنها جلوگیری از خونریزی و خارج شدن گلبول قرمز از داخل رگ است.
Plt نشان دهنده تعداد پلاکت ها در هر میلی لیتر مکعب خون است و عدد مربوط به آن معمولا بزرگترین عدد برگه آزمایش خون است، به غیر از کنترل سیستم انعقادی خون، از میزان پلاکت برای بررسی روند بهبود نارسایی مغز استخوان و بیماری های خونی هم استفاده می شود.

مقادیر طبیعی: پلاکت بین ۱۵۰ هزار تا ۴۰۰ هزار در هر میلی مترمکعب خون برای بزرگسالان طبیعی است و در نوزادان این مقدار کمی بیشتر است.
محدوده خطر: پلاکت زیر ۵۰ هزار یا بیشتر از یک میلیون کاملا غیرطبیعی است و نیازمند توجه ویژه است.

چه چیزهایی آن را کاهش می دهد؟

بزرگ شدن طحال، خونریزی شدید و مصرف پلاکت، لوسمی یا سرطان خون ترومبوسیتوپنی، (انواع وراثتی کمبود پلاکت)، انعقاد منتشر خون در داخل رگ ها، شیمی درمانی بعد از سرطان، عفونت و نارسایی مغز استخوان باعث کاهش PH می شود، عدم تولید پلاکت هم می تواند به خاطر مشکلات استخوانی باشد.

چه چیزهایی آن را افزایش می دهد؟

بیماری آرتریت روماتوئید، کم خونی فقر آهن و مشکلات بعد از برداشت طحال باعث افزایش مقدار پلاکت می شوند، به این عوامل می توان بعضی سرطان ها و بیماری های ژنتیکی خاص را هم اضافه کرد.

MCV یا سلول گلبول های قرمز

میانگین حجم سلول قرمز (MCV) یک پارامتر مهم در تفسیر آزمایش خون است، MCV میزان متوسط حجم سلول‌های قرمز خون را نشان می‌دهد و به واحد فلوکتاریون مکرون رسم می‌شود (فلوکتاریون مکرون یک واحد حجم است که به میلی‌لیتر بر میلیون سلول قرمز خون اشاره دارد).

محدوده طبیعی میانگین حجم سلول قرمز (MCV) معمولاً بین 80 و 100 فلوکتاریون مکرون قرار دارد، با این حال دقیقاً محدوده طبیعی MCV ممکن است در آزمایشگاه‌ها و مراکز بهداشتی مختلف متفاوت باشد، و این مربوط به معیارهای آزمایشگاهی و متغیرهای محلی است.

بنابراین، برای تفسیر نتایج MCV، بهتر است نتایج آزمایش خون خود را با محدوده طبیعی مشخص شده در آزمایشگاه یا توسط پزشک خود مقایسه کنید، پزشک شما می‌تواند به شما اطلاع دهد که آیا MCV شما در محدوده طبیعی قرار دارد یا خیر و آیا نیاز به اقدامات بیشتر دارید یا خیر، ارزیابی MCV به پزشک کمک می‌کند تا نوع کمیابی خون را تشخیص دهد و بر اساس نتایج MCV، خون به سه دسته تقسیم می‌شود:

میکروسیتی

وقتی MCV کمتر از محدوده طبیعی است، به عنوان میکروسیتی شناخته می‌شود و این ممکن است به علت فقر آهن، کمبود ویتامین B12 یا انواع دیگری از کمبود عناصر غذایی باشد.

نورموسیتی

وقتی MCV در محدوده طبیعی قرار دارد، به عنوان نورموسیتی شناخته می‌شود، این نشانگری است که سلول‌های قرمز خون به طور متوسط حجم مناسبی دارند.

ماکروسیتی

وقتی MCV بیشتر از محدوده طبیعی است، به عنوان ماکروسیتی شناخته می‌شود و این ممکن است نشان‌ دهنده کمبود اسید فولیک، کمبود ویتامین B12، مشکل در جذب موثر ویتامین B12 یا دیگر علل مرتبط با سلول‌های قرمز خون باشد.

چه چیزهایی آن را افزایش می دهد؟

کمبود ویتامین B12، کمبود اسید فولیک، مصرف الکل و بیماری‌های کبدی مانند سیروز کبد و کبد چرب باعث افزایش مقدار این پلاکت می شوند.

چه چیزهایی آن را کاهش می دهد؟

کمبود آهن، بیماری‌های التهابی مانند بیماری کرون و آرتریت روماتوئید، کمبود ویتامین B12 و اسید فولیک، کمبود ویتامین B6، بیماری‌های کبدی مانند تلیپاتی کبدی و سیروز کبد باعث کاهش مقدار این پلاکت می شوند.

عوامل تاثیرگذار در نتیجه آزمایش خون

✅ ورزش شدید و قدرتی باعث افزایش میزان پلاکت می شود، در هنگام قاعدگی مقدار پلاکت کمی کاهش پیدا می کند.
✅ قرص های ضد بارداری باعث بالا رفتن مقدار پلاکت می شوند، در حالی که استامینوفن پلاکت را کاهش می دهد.
✅ صبح آزمایش خون بدهید.
✅ انجام آزمایش خون یکی از ساده ترین روش های آزمایش است و با پیشرفت تکنولوژی و وجود دستگاه های جدید معمولا پس از چند دقیقه می توان پاسخ این آزمایش را دریافت کرد.
✅ برای انجام این آزمایش حدود ۵ تا ۷ میلی لیتر از خون وریدی لازم است که معمولا آن را در یک لوله آزمایش که با ماده ضد انعقاد خون پوشیده شده است، جمع آوری می کنند.
✅ برای حل شدن بهتر ماده ضدانعقاد با خون موقع خونگیری و کمی بعد از آن لوله را تکان می دهند و در طی انجام آزمایش باید از هر اتفاقی که موجب تخریب سلول های خونی می شود جلوگیری کرد، بعد از انجام آزمایش باید مدتی روی محل خونگیری فشار وارد کرد تا خون بند بیاید. در موارد کم خونی شدید هم خونگیری برای انجام آزمایش خون مشکلی ایجاد نمی کند و برای کسانی که ترس از سوزن و یا دیدن خون دارند باید تمهیدات ویژه در نظر گرفته شود.
✅ به غیر از اجزای اصلی آزمایش خون مثل مقادیر پلاکت، گلبول سفید و قرمز، هموگلوبین، مقیاس های دیگری مثل MCV و MCH و MCHC وجود دارند که همه مربوط به گلبول قرمز و اندازه، شکل و مقدار هموگلوبین آن هستند. مقادیر متفاوت هر کدام از اینها می تواند نشان دهنده نوع خاصی از کم خونی باشد.
✅ بهترین زمان برای انجام آزمایش خون صبح و در شرایط طبیعی بدن است. استرس، فعالیت شدید و یا خونریزی حاد می تواند نتایج را کمی تغییر دهد.

سوالات متداول

در نهایت…

تفسیر آزمایش خون به عوامل بسیار متنوعی بستگی دارد، اما در کل می‌توان گفت که آزمایش خون می‌تواند اطلاعات مهمی درباره وضعیت سلامت شما ارائه دهد، آزمایش خون شامل شاخص‌هایی مانند تعداد سلول‌های سفید خون، سلول‌های قرمز خون و پلاکت‌ها است و این شاخص‌ها می‌توانند نشان‌دهنده عفونت، التهاب، کمبود خون، بیماری‌های خونی و سایر مشکلات سلولی باشند، همچنین شاخص‌هایی مانند نیتروژن ادرار (BUN)، کراتینین، آلبومین، آلانین آمینوترانسفراز (ALT) و آسپارتات آمینوترانسفراز (AST) است و این شاخص‌ها می‌توانند نشان‌ دهنده کارکرد کلیه، کبد، عضلات، سیستم گوارش و سایر اعضای بدن باشند.

در هر صورت، برای تفسیر آزمایش خون، بهتر است نتیجه را به همراه سابقه پزشکی، علائم بالینی و مشاوره پزشک خود بررسی کنید، پزشک شما توانایی بهتری برای تفسیر نتایج و ارائه راهنمایی و درمان مناسب خواهد داشت.