راهنمای جامع اهدای خون

در این راهنمای جامع با شرایط و مراحل اهدای خون، افراد واجد شرایط، محدودیت‌های اهدای خون بانوان، آزمایش‌های خون اهدایی، فواید و مراقبت‌های قبل و بعد از اهدا آشنا شوید.

تاریخچه روز جهانی اهدای خون

سازمان جهانی بهداشت، روز ۱۴ ژوئن (۲۴ خرداد) را به عنوان روز جهانی اهدای خون تعیین کرده است. این تاریخ به مناسبت تولد کارل لندشتاینر، زیست‌شناس و آسیب‌شناس اتریشی که گروه‌های خونی را کشف کرد و در سال ۱۹۳۰ جایزه نوبل گرفت، انتخاب شده است. پیشینه اهدای خون به قرن هفدهم بازمی‌گردد، زمانی که ریچارد لاور (Richard Lower) در قرن هفدهم نخستین انتقال موفق خون بین حیوانات را انجام داد. تلاش‌های او برای انجام تزریق خون روی حیوانات بیشتر به دلیل ملاحظات اخلاقی متوقف و غیرقانونی اعلام شد. این حوزه پس از آن، به دلیل مشکلات علمی، خطرات بالینی و ملاحظات اخلاقی، برای مدت طولانی با وقفه و محدودیت روبه‌رو شد. در سال ۱۸۱۸، جیمز بلاندل، پزشک و متخصص زنان و زایمان، انتقال خون انسان به انسان را برای درمان خونریزی شدید پس از زایمان به‌کار گرفت.

اهدای خون در ایران

روز ۹ مرداد به مناسبت تأسیس سازمان انتقال خون ایران در سال ۱۳۵۳، به عنوان روز ملی اهدای خون نامگذاری شده است. هدف از تأسیس این سازمان، سامان‌دهی روند اهدای خون و مقابله با مشکلاتی همچون انتقال بیماری‌های خونی، فعالیت افراد غیرمجاز و پراکندگی خون‌ها بود. پس از تاسیس، مراکز متعدد انتقال خون در سراسر کشور ایجاد و با اقدامات فرهنگ‌سازی، خدماتی از جمله آزمایش‌های غربالگری عفونت‌های خونی (هپاتیت B و هپاتیت C، HIV) ارائه می‌دهند.

افراد نیازمند به دریافت خون

• خون سالم برای بسیاری از بیماران حیاتی است و تا کنون جایگزینی به جز خون اهدایی وجود نداشته است.
• بخش قابل توجهی از خون و فرآورده‌های خونی برای بیماران مبتلا به تالاسمی و هموفیلی مصرف می‌شود.
• مصدومان سوانح رانندگی، نوزادان مبتلا به زردی، بیماران تحت جراحی‌های بزرگ (قلب، کلیه، مغز استخوان و غیره) به خون و فرآورده‌های خونی نیاز دارند.
• بیماران دیالیزی، پیوند عضو، سوختگی شدید، کم‌خونی مزمن و شیمی‌درمانی از مصرف‌کنندگان اصلی خون و فرآورده‌های خونی مانند پلاکت و پلاسما هستند.

شرایط و فرآیند اهدای خون

• سن مجاز: ۱۸ تا ۶۵ سال (برای اولین بار حداکثر تا ۶۰ سال).
• حداقل وزن ۵۰ کیلوگرم.
• حداقل فاصله مجاز بین دو نوبت اهدای خون کامل، ۸ هفته (۵۶ روز) است.؛ مردان حداکثر ۴ بار و زنان حداکثر ۳ بار در سال توانایی اهدا دارند.
• واجد شرایط بودن برای اهدای خون به وضعیت عمومی سلامت و نیز سابقه برخی اقدامات پزشکی مانند جراحی، تزریق خون، واکسیناسیون، مصرف داروها، یا رفتارهای پرخطر بستگی دارد و مدت محدودیت از اهدای خون در این موارد، بر اساس نوع اقدام و دستورالعمل‌های سازمان انتقال خون تعیین می‌شود.
• برخی اقدامات مانند تتو، سوراخ کردن بدن، حجامت، طب سوزنی، آندوسکوپی یا بعضی اقدامات پزشکی ممکن است باعث محدودیت موقت از اهدای خون شوند؛ مدت این محدودیت بر اساس دستورالعمل‌های سازمان انتقال خون تعیین می‌شود.
• فرآیند اهدای خون ۳۰ تا ۶۰ دقیقه زمان می‌برد و معمولاً ۴۵۰ میلی‌لیتر خون برداشت می‌شود.

پس از خون‌گیری، تمامی واحدهای خون از نظر بیماری‌های قابل انتقال از طریق خون غربالگری می‌شوند و تنها واحدهای تأییدشده وارد چرخه مصرف درمانی خواهند شد.

چه زمانی بانوان نمی‌توانند خون اهدا کنند؟

بارداری و دوران پس از زایمان

بانوان در دوران بارداری نباید خون اهدا کنند. همچنین توصیه می‌شود تا ۶ هفته پس از زایمان از اهدای خون خودداری شود.

پس از سقط جنین

پس از سقط جنین، اهدای خون باید تا ۶ ماه به تعویق بیفتد.

دریافت خون یا فرآورده‌های خونی

بانوانی که به‌تازگی خون یا فرآورده‌های خونی دریافت کرده‌اند، باید تا یک سال پس از دریافت خون از اهدای خون خودداری کنند.

دوران شیردهی

در دوران شیردهی نیز اهدای خون توصیه نمی‌شود و بهتر است این کار به زمان مناسب‌تری موکول شود.

دوران قاعدگی

قاعدگی به‌تنهایی مانع قطعی اهدای خون نیست؛ اما اگر فرد قاعدگی شدید و دردناک داشته باشد، بهتر است در این دوره از اهدای خون خودداری کند.

فرآیندهای آزمایشگاهی پس از اهدای خون

پس از اهدای خون، واحدهای خون تحت فرآیندهای مختلف آزمایشگاهی و کنترل کیفیت قرار می‌گیرند. هدف این بررسی‌ها، اطمینان از ایمنی فرآورده‌های خونی و آماده‌سازی آن‌ها برای استفاده درمانی است.

۱. تعیین گروه خونی و ارزیابی سازگاری (ایمونوهماتولوژی)

ابتدا گروه خونی اهداکننده در سیستم‌های اصلی ABO و Rh تعیین می‌گردد. در زمان تخصیص خون به بیمار، آزمایش سازگاری (Crossmatch) روی نمونه خون بیمار و واحد خون انتخاب شده انجام می‌شود تا از تطابق ایمونولوژیک کامل و جلوگیری از بروز واکنش‌های ناخواسته همولیتیک پس از تزریق اطمینان حاصل گردد. Crossmatch فقط هنگام آماده‌سازی خون برای بیمار انجام می‌شود و روی همه واحدهای خون پس از اهدا انجام نمی‌شود.

۲. غربالگری عفونی

به منظور تضمین ایمنی فرآورده‌های خونی، هر واحد خون از نظر مارکرهای عفونی قابل انتقال از طریق خون، به ویژه ویروس هپاتیت B (HBV)، ویروس هپاتیت C (HCV)، ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) و مطابق دستورالعمل‌های سازمان انتقال خون ایران، با استفاده از روش‌های سرولوژیک و مولکولی مورد ارزیابی دقیق قرار می‌گیرد.

۳. فرآوری و تفکیک اجزای خون

خون کامل با استفاده از تکنیک سانتریفیوژ به اجزای تشکیل‌دهنده آن شامل گلبول قرمز فشرده (Packed RBC)، پلاکت و پلاسما تفکیک می‌شود. این فرآیند امکان استفاده هدفمند از هر جزء را برای اندیکاسیون‌های بالینی مشخص فراهم می‌کند؛ برای مثال، پلاکت‌ها به دلیل شرایط خاص نگهداری، ماندگاری محدودی دارند و باید در بازه زمانی مشخصی مورد استفاده قرار گیرند.

خون کامل اهدایی می‌تواند پس از فرآوری به اجزای مختلفی مانند گلبول قرمز، پلاکت و پلاسما تبدیل شود. به این ترتیب، اجزای یک واحد خون ممکن است برای درمان بیماران مختلف و با نیازهای متفاوت مورد استفاده قرار گیرد.

فیزیولوژی خون‌گیری و مکانیسم جبرانی بدن

پس از اهدای خون، بدن بلافاصله فرآیند جبران را آغاز می‌کند. حجم مایع خون یا پلاسما معمولاً در مدت کوتاهی بازسازی می‌شود، در حالی که تولید گلبول‌های قرمز و جبران ذخایر آهن به زمان بیشتری نیاز دارد.

مدت زمان بازگشت کامل ذخایر آهن در افراد مختلف متفاوت است و به عواملی مانند وضعیت تغذیه‌ای، میزان ذخایر آهن و تعداد دفعات اهدای خون بستگی دارد.

فواید احتمالی اهدای خون برای اهداکننده

اهدای خون برای افراد واجد شرایط، پیش از هر چیز اقدامی انسان‌دوستانه برای کمک به بیماران است. در فرآیند اهدای خون، وضعیت عمومی فرد و برخی شاخص‌های سلامت نیز بررسی می‌شود و خون اهداشده از نظر برخی عفونت‌های قابل انتقال از طریق خون غربالگری می‌شود.

در برخی افراد، اهدای منظم خون می‌تواند به کاهش ذخایر آهن کمک کند؛ بااین‌حال، نباید اهدای خون را به‌عنوان یک روش درمانی یا جایگزین مراقبت پزشکی در نظر گرفت.

پیش از اهدای خون این ۹ نکته مهم را رعایت کنید:

• پیش از اهدای خون، آب و مایعات کافی بنوشید.

• شب قبل، خواب کافی و آرامی داشته باشید.

• از چند روز قبل، غذاهای آهن‌دار مصرف کنید.

• با آرامش و بدون استرس به مرکز اهدای خون مراجعه کنید.

• قبل از مراجعه، یک وعده غذایی مناسب میل کنید.

• از سلامت خود اطمینان داشته باشید؛ در صورت بیماری یا وجود عوامل محدودکننده، اهدای خون را به تعویق بیندازید.

• از مصرف غذاهای پرچرب خودداری کنید.

• از مصرف دخانیات، الکل و داروهای کاهنده هوشیاری پرهیز کنید.

• فعالیت بدنی شدید را به زمان دیگری موکول کنید.

نکته مهم: در صورت مصرف دارو، پیش از اهدای خون موضوع را با مسئول پذیرش یا پزشک مرکز در میان بگذارید؛ زیرا برخی داروها ممکن است بر امکان اهدای خون تأثیر بگذارند.

مراقبت‌های پس از اهدای خون؛ ۸ توصیه مهم برای حفظ سلامتی

استراحت و فعالیت بدنی

تا ۲۴ ساعت پس از اهدای خون از فعالیت‌های بدنی سنگین و ورزش شدید خودداری کنید. پیاده‌روی سبک مانعی ندارد.

مراقبت از محل خون‌گیری

کبودی خفیف در محل ورود سوزن طبیعی است و معمولاً خودبه‌خود برطرف می‌شود. در ۲۴ ساعت اول کمپرس سرد و پس از آن در صورت نیاز کمپرس گرم استفاده کنید.

پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین

حداقل تا ۲ ساعت پس از اهدا از بلند کردن، کشیدن یا هل دادن اجسام سنگین خودداری کنید و به دستی که خون‌گیری از آن انجام شده فشار وارد نکنید.

تغذیه مناسب

برای کمک به تأمین آهن مورد نیاز بدن، مواد غذایی مانند گوشت قرمز، ماهی، جگر، حبوبات، زرده تخم‌مرغ، مغزها و سبزیجات مصرف کنید. همچنین مواد غذایی سرشار از ویتامین C مانند مرکبات و گوجه‌فرنگی به جذب بهتر آهن کمک می‌کنند.

مصرف مایعات

در ۲۴ ساعت پس از اهدای خون، به‌ویژه در ۴ ساعت اول، مایعات بیشتری بنوشید تا آب بدن جبران شود.

سیگار کشیدن

حداقل تا یک ساعت پس از اهدای خون سیگار نکشید.

نکات ایمنی برای برخی مشاغل

خلبانان، رانندگان وسایل نقلیه سنگین و افرادی که در ارتفاعات کار می‌کنند بهتر است تا ۲۴ ساعت پس از اهدای خون از فعالیت خودداری کنند.

سوالات متداول