زونا چیست؟

زونا (Herpes Zoster) یک بیماری ویروسی دردناک است که در اثر فعال‌شدن مجدد ویروس واریسلا زوستر (Varicella-Zoster Virus – VZV) ایجاد می‌گردد؛ همان ویروسی که باعث بیماری آبله‌مرغان می‌شود.

پس از ابتلا به آبله‌مرغان، ویروس به‌طور کامل از بدن حذف نمی‌شود، بلکه در سلول‌های عصبی به حالت نهفته باقی می‌ماند. این ویروس ممکن است سال‌ها بعد دوباره فعال و باعث ایجاد زونا شود. خطر ابتلا به زونا با افزایش سن بیشتر می‌شود و در افراد دارای ضعف سیستم ایمنی نیز احتمال بروز بیماری و عوارض آن افزایش می‌یابد.

زونا چگونه ایجاد می‌شود؟

ابتلا به آبله‌مرغان، زمینه ایجاد زونا را فراهم می‌کند. پس از بهبودی از آبله‌مرغان، ویروس واریسلا زوستر در سلول‌های عصبی باقی می‌ماند و ممکن است در سال‌های بعد دوباره فعال شود.

علت دقیق فعال‌شدن مجدد ویروس همیشه مشخص نیست، اما افزایش سن و کاهش عملکرد سیستم ایمنی از عوامل مهم مرتبط با افزایش خطر ابتلا به زونا هستند. همچنین افرادی که به دلیل بیماری یا مصرف برخی داروها دچار ضعف یا سرکوب سیستم ایمنی هستند، بیشتر در معرض ابتلا به زونا و عوارض شدید آن قرار دارند.

علائم زونا چیست؟

یکی از مشخصه‌های اصلی زونا، ایجاد درد، سوزش، خارش، گزگز یا بی‌حسی در ناحیه‌ای از پوست است که بعداً بثورات پوستی در همان ناحیه ظاهر می‌شوند.

این علائم ممکن است چند روز قبل از ایجاد بثورات شروع شوند. سپس مجموعه‌ای از تاول‌های کوچک و دردناک روی پوست ظاهر می‌شوند. بثورات معمولاً در امتداد مسیر یک یا دو عصب حسی مجاور ایجاد می‌شوند و اغلب فقط یک طرف بدن را درگیر می‌کنند.

علائم شایع زونا عبارت‌اند از:

• درد یا احساس سوزش در پوست
• گزگز یا بی‌حسی
• خارش
• ایجاد بثورات پوستی
• تاول‌های کوچک و دردناک
• تب
• سردرد
• لرز
• احساس خستگی و کسالت

بثورات زونا معمولاً به‌صورت نواری از تاول‌ها در یک طرف بدن دیده می‌شوند و اغلب از خط وسط بدن عبور نمی‌کنند. قفسه سینه و صورت از نواحی شایع بروز زونا هستند.

تاول‌های جدید ممکن است طی ۳ تا ۵ روز ایجاد شوند. ضایعات به‌تدریج خشک شده و دلمه می‌بندند و بیماری پوستی معمولاً طی ۲ تا ۴ هفته بهبود می‌یابد. ممکن است پس از بهبود ضایعات، تغییر رنگ پوست یا جای زخم باقی بماند.

زونا در چه افرادی شایع‌تر است؟

هر فردی که قبلاً به آبله‌مرغان مبتلا شده باشد، ممکن است در آینده به زونا مبتلا شود؛ با این حال، خطر ابتلا با افزایش سن بیشتر می‌شود.

عوامل افزایش‌دهنده خطر عبارت‌اند از:

• سن بالاتر، به‌ویژه بالای ۵۰ سال
• ضعف یا سرکوب سیستم ایمنی
• ابتلا به برخی سرطان‌ها، به‌ویژه لوسمی و لنفوم
• مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
• برخی شرایط پزشکی که باعث تضعیف سیستم ایمنی می‌شوند

افراد دارای ضعف سیستم ایمنی ممکن است به شکل شدیدتر یا گسترده‌تر زونا مبتلا شوند و بیشتر در معرض عوارض بیماری قرار دارند.

آیا زونا مسری است؟

خود بیماری زونا از فرد مبتلا به فرد دیگر منتقل نمی‌شود؛ اما ویروس واریسلا زوستر می‌تواند از فرد مبتلا به زونا به فردی که قبلاً به آبله‌مرغان مبتلا نشده یا واکسن آبله‌مرغان دریافت نکرده است منتقل شود. در این حالت، فرد در معرض خطر ابتلا به آبله‌مرغان قرار می‌گیرد، نه زونا.

انتقال ویروس بیشتر از طریق تماس مستقیم با مایع داخل تاول‌ها رخ می‌دهد. زمانی که تمام تاول‌ها خشک شده و دلمه می‌بندند، احتمال انتقال ویروس بسیار کاهش می‌یابد.

برای کاهش احتمال انتقال ویروس:

• ضایعات پوستی را تا حد امکان بپوشانید.
• از لمس کردن یا خاراندن تاول‌ها خودداری کنید.
• دست‌ها را به‌طور مرتب بشویید.
• تا زمان خشک‌شدن تاول‌ها از تماس نزدیک با افراد مستعد ابتلا پرهیز کنید.

به‌ویژه باید از تماس با زنان بارداری که سابقه آبله‌مرغان یا واکسیناسیون آن را ندارند، نوزادان و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی اجتناب شود.

تشخیص زونا چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص زونا در بسیاری از موارد با توجه به ظاهر مشخص بثورات و شرح حال بیمار انجام می‌شود.

الگوی معمول بیماری شامل ایجاد تاول‌های دردناک در یک ناحیه مشخص و اغلب در یک طرف بدن است. با این حال، در مراحل اولیه بیماری، پیش از ایجاد بثورات، تشخیص ممکن است دشوار باشد. همچنین در برخی موارد غیرمعمول، تشخیص افتراقی با بیماری‌های پوستی دیگر ضروری است.

آزمایش زونا

در مواردی که تشخیص بالینی دشوار یا بیماری غیرمعمول باشد، آزمایش‌ها می‌توانند به تأیید تشخیص کمک کنند.

PCR برای شناسایی DNA ویروس واریسلا زوستر (VZV)، آزمایش ترجیحی برای تأیید زونا است. نمونه مناسب می‌تواند از ضایعات پوستی، از جمله مایع تاول یا دلمه ضایعه، تهیه شود.

بنابراین، در موارد مشکوک یا غیرمعمول، تشخیص آزمایشگاهی می‌تواند نقش مهمی در تأیید عفونت داشته باشد.

درمان زونا

درمان زونا با توجه به سن، وضعیت سیستم ایمنی، محل درگیری، شدت بیماری و شرایط فرد انجام می‌شود.

یکی از مهم‌ترین اصول درمان، شروع زودهنگام درمان ضدویروسی است. داروهای ضدویروسی می‌توانند شدت و مدت بیماری را کاهش دهند و هرچه زودتر در روند بیماری شروع شوند، اثربخشی بیشتری دارند.

داروهای ضدویروسی مورد استفاده برای درمان زونا شامل موارد زیر هستند:

• آسیکلوویر (Acyclovir)
• والاسیکلوویر (Valacyclovir)
• فامسیکلوویر (Famciclovir)

انتخاب دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید توسط پزشک و بر اساس شرایط بیمار تعیین شود.

کنترل درد و علائم

درد زونا می‌تواند شدید باشد و بر اساس شدت آن، پزشک ممکن است درمان مناسب برای کنترل درد را تجویز کند.

همچنین برای کاهش ناراحتی پوستی، می‌توان از روش‌های مراقبت حمایتی مانند کمپرس خنک استفاده کرد. حفظ بهداشت ضایعات و جلوگیری از خاراندن تاول‌ها نیز اهمیت دارد.

عوارض زونا چیست؟

یکی از مهم‌ترین عوارض زونا، نورالژی پس از هرپس (Postherpetic Neuralgia – PHN) است.

در این حالت، درد عصبی در ناحیه‌ای که قبلاً دچار بثورات زونا بوده است، حتی پس از بهبود ضایعات پوستی ادامه پیدا می‌کند. این درد ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها ادامه داشته باشد و در برخی افراد شدید و ناتوان‌کننده باشد.

سایر عوارض احتمالی زونا عبارت‌اند از:

• عفونت باکتریایی ثانویه ضایعات پوستی
• باقی‌ماندن اسکار یا تغییرات پوستی
• درگیری چشم و اختلال بینایی، به‌ویژه در زونای ناحیه چشم
• التهاب مغز یا آنسفالیت
• پنومونی
• درگیری سایر اعصاب

درگیری چشم در زونا اهمیت ویژه‌ای دارد و در صورت ایجاد بثورات در اطراف چشم یا صورت، ارزیابی پزشکی سریع ضروری است؛ زیرا درگیری چشمی می‌تواند به اختلال بینایی منجر شود.

آیا زونا قابل پیشگیری است؟

بله. واکسیناسیون یکی از مهم‌ترین روش‌های پیشگیری از زونا و عوارض آن است.

استفاده از واکسن نوترکیب زونا را برای پیشگیری از بیماری در افراد مسن، در کشورهایی که زونا یک مشکل مهم بهداشت عمومی محسوب می‌شود، توصیه می‌کند و تصمیم‌گیری درباره اجرای برنامه واکسیناسیون را به شرایط و سیاست‌های هر کشور مرتبط می‌داند.

واکسن نوترکیب زونا به‌صورت دو دوز تجویز می‌شود و WHO حداقل فاصله دو ماه بین دوزها را در توصیه خود مطرح کرده است.

در دستورالعمل CDC نیز واکسن نوترکیب زونا برای بزرگسالان ۵۰ سال و بالاتر و همچنین افراد ۱۹ سال و بالاتر با ضعف سیستم ایمنی توصیه شده است.

نکته: شرایط دریافت واکسن، گروه‌های هدف و برنامه تزریق می‌تواند بر اساس دستورالعمل‌های ملی و شرایط فرد متفاوت باشد؛ بنابراین تصمیم‌گیری درباره واکسیناسیون باید با نظر پزشک و بر اساس دستورالعمل‌های معتبر انجام شود.

همچنین واکسیناسیون آبله‌مرغان در کودکان می‌تواند خطر ابتلا به زونا در سال‌های بعد را کاهش دهد، زیرا خطر زونا پس از عفونت طبیعی آبله‌مرغان بیشتر از عفونت ناشی از سویه واکسن است.

آیا بعد از یک بار ابتلا به زونا، دیگر به آن مبتلا نمی‌شویم؟

خیر. ابتلا به زونا لزوماً به معنای ایمنی دائمی در برابر بیماری نیست.

اگرچه بیشتر افراد فقط یک بار زونا می‌گیرند، اما عود زونا نیز ممکن است رخ دهد. بنابراین، سابقه ابتلا به زونا به این معنا نیست که فرد دیگر در آینده به آن مبتلا نخواهد شد.

همچنین سابقه ابتلا به زونا مانعی برای دریافت واکسن زونا در گروه‌های واجد شرایط نیست؛ برای مثال CDC توصیه می‌کند افراد واجد شرایط حتی در صورت سابقه قبلی زونا نیز واکسیناسیون را دریافت کنند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت مشاهده علائم مشکوک به زونا، به‌ویژه ایجاد بثورات دردناک و تاول‌دار در یک طرف بدن، بهتر است در اولین فرصت به پزشک مراجعه شود.

مراجعه سریع اهمیت بیشتری دارد اگر:

• بثورات در اطراف چشم یا صورت ایجاد شده باشند.
• فرد دچار ضعف سیستم ایمنی باشد.
• درد شدید باشد.
• بثورات گسترده یا غیرمعمول باشند.
• علائم جدید یا شدید ایجاد شوند.

تشخیص و شروع درمان زودهنگام می‌تواند به کاهش شدت بیماری و عوارض آن کمک کند.

جمع‌بندی

زونا در اثر فعال‌شدن مجدد ویروس واریسلا زوستر ایجاد می‌شود؛ ویروسی که پس از ابتلا به آبله‌مرغان می‌تواند برای سال‌ها در سلول‌های عصبی به حالت نهفته باقی بماند.

درد، سوزش، گزگز و ایجاد تاول‌های دردناک در یک طرف بدن از علائم شایع زونا هستند. افزایش سن و ضعف سیستم ایمنی از مهم‌ترین عوامل افزایش‌دهنده خطر ابتلا و عوارض بیماری محسوب می‌شوند.

در صورت شک به زونا، مراجعه زودهنگام به پزشک اهمیت دارد؛ زیرا داروهای ضدویروسی در صورت شروع زودهنگام می‌توانند شدت و مدت بیماری را کاهش دهند. در موارد غیرمعمول نیز PCR  برای VZV می‌تواند به تأیید تشخیص کمک کند.

همچنین برخلاف اطلاعات قدیمی، زونا قابل پیشگیری است و واکسن نوترکیب زونا یکی از روش‌های مهم پیشگیری از بیماری و عوارض آن محسوب می‌شود.

سوالات متداول درباره زونا