کمخونی (Anaemia) از مشکلات شایع سلامت در زنان، بهویژه زنان در سنین باروری است. در این وضعیت، تعداد گلبولهای قرمز یا غلظت هموگلوبین خون کمتر از حد طبیعی است و در نتیجه ظرفیت خون برای انتقال اکسیژن به بافتهای بدن کاهش مییابد. بر اساس برآوردهای سازمان جهانی بهداشت (WHO)، در ۲۰۲۳ حدود ۳۰.۷ درصد زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله در جهان دچار کمخونی بودهاند و زنان در سنین باروری، بهویژه زنان دارای قاعدگی، زنان باردار و زنان پس از زایمان، از گروههای مهم در معرض این مشکل هستند.
انواع و علل کمخونی
کمخونی را میتوان به اشکال و دستهبندیهای مختلفی طبقهبندی کرد. کمخونی میتواند ناشی از نقایص متعددی در گلبولهای قرمز باشد، از جمله نقایصی که بر تولید گلبولهای قرمز، بلوغ آنها، سنتز هموگلوبین، نقایص ژنتیکی بلوغ یا از بین رفتن فیزیکی گلبولهای قرمز اثر میگذارند.
| انواع کمخونی | دلایل |
| کمخونی آپلاستیک | آسیب به مغز استخوان |
| کمخونی میکروسیتیک | کمبود آهن |
| کمخونی ماکروسیتیک (مگالوبلاستیک و پرنیشیوز) | کمبود ویتامین B12، کمبود اسید فولیک، و اختلال در سنتز پروتئین،خودایمنی |
| کمخونی نورموسیتیک | کمخونی ناشی از بیماریهای مزمن، اختلال در تولید گلبولهای قرمز توسط مغز استخوان، و همچنین نارسایی عملکرد کلیهها، خونریزی |
| کمخونی همولیتیک | آسیب به گلبولهای قرمزی که هنوز به مرحله بلوغ نرسیدهاند |
| هموگلوبینوپاتیهای کمخونی | اختلالات ژنتیکی که باعث تغییر شکل گلبولهای قرمز میشود، مانند کمخونی داسیشکل و تالاسمی |
عوامل افزایش دهنده خطر ابتلا به کمخونی در زنان
خونریزی شدید قاعدگی
قاعدگیهای شدید یا طولانیمدت میتوانند موجب از دست دادن قابلتوجه آهن شوند و خطر کمبود آهن و کمخونی فقر آهن را افزایش دهند. CDC خونریزی قاعدگی بیش از ۷ روز، نیاز به تعویض پد یا تامپون در فاصله کمتر از ۲ ساعت و دفع لختههای بزرگ را از نشانههای خونریزی شدید قاعدگی میداند.
بارداری
در دوران بارداری، نیاز بدن به آهن افزایش مییابد، زیرا حجم خون مادر افزایش پیدا میکند و آهن برای رشد جفت و جنین نیز مورد نیاز است.
دریافت ناکافی مواد مغذی
دریافت ناکافی آهن، فولات یا ویتامین B12 میتواند خطر کمخونیهای تغذیهای را افزایش دهد. افرادی که رژیم غذایی محدودی دارند یا از بیماریهای سوءجذب رنج میبرند، ممکن است بیشتر در معرض کمبود این مواد مغذی باشند.
بیماریهای گوارشی و سوءجذب
بیماریهایی مانند سلیاک و کرون میتوانند جذب مواد مغذی، از جمله آهن و ویتامین B12، را مختل کنند.
خونریزیهای مزمن
خونریزی مزمن گوارشی یا سایر منابع خونریزی میتواند به کاهش ذخایر آهن و در نهایت کمخونی منجر شود.
بیماریهای مزمن و التهاب
بیماریهای مزمن، التهاب و برخی عفونتها نیز میتوانند از طریق اختلال در تولید یا استفاده از آهن و گلبول قرمز موجب کمخونی شوند.
بیماریهای ارثی
تالاسمی، کمخونی داسیشکل و سایر هموگلوبینوپاتیها از علل ژنتیکی کمخونی هستند.
علائم کمخونی در زنان
علائم کمخونی بسته به شدت آن میتواند متفاوت باشد. از جمله علائمی که در ارتباط با کمخونی مطرح میشوند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خستگی
- ضعف
- تنگی نفس
- ضربان قلب نامنظم
- سرگیجه یا احساس سبکیِ سر
- درد قفسه سینه
- سردی دستها و پاها
- سردرد
پیامدهای کمخونی در زنان
کمخونی میتواند با کاهش ظرفیت حمل اکسیژن، خستگی، کاهش توانایی انجام فعالیتهای جسمانی و کاهش کیفیت زندگی همراه باشد. در موارد شدیدتر، ممکن است عملکرد قلب و سایر اندامها تحت تأثیر قرار گیرد.
از پیامدهای مهم کمخونی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کاهش انرژی و توان جسمانی
- کاهش ظرفیت انجام فعالیتهای روزمره
- کاهش کیفیت زندگی
- کاهش توانایی انجام فعالیتهای شغلی و فیزیکی
- افزایش خطر عوارض مادر و جنین در دوران بارداری، در صورت وجود کمخونی قابلتوجه
ارتباط کمخونی در بارداری و پیامدهای آن
در دوران بارداری، نیاز بدن به آهن افزایش مییابد تا افزایش حجم خون مادر و رشد جفت و جنین تأمین شود. در صورت کمبود آهن، علاوه بر ایجاد کمخونی، ممکن است پیامدهای نامطلوبی برای مادر و جنین ایجاد شود. مطالعات جدید نیز کمبود آهن و کمخونی فقر آهن را با پیامدهایی از جمله زایمان زودرس و وزن کم هنگام تولد مرتبط دانستهاند. بنابراین، شناسایی و درمان کمخونی و کمبود آهن در دوران بارداری اهمیت ویژهای دارد.
راهکارهای پیشگیری و مقابله با کمخونی
پیشگیری و مدیریت کمخونی به علت زمینهای آن بستگی دارد؛ بنابراین یک راهکار واحد برای تمام انواع کمخونی وجود ندارد.
مصرف مکمل
مصرف مکمل، از جمله مصرف مکملهای حاوی آهن و اسید فولیک، یکی از راهکارهای مورد استفاده برای پیشگیری و کاهش کمخونی در زنان است. با این حال، استفاده از مکملها باید متناسب با شرایط فرد و توصیه متخصص سلامت باشد. WHO برای برخی جمعیتهای زنان در سنین باروری، بسته به میزان شیوع کمخونی، راهکارهای مکملیاری با آهن و اسیدفولیک را توصیه کرده است.
اسیدفولیک و پیشگیری از نقص لوله عصبی
CDC توصیه میکند تمام زنانی که امکان بارداری دارند روزانه ۴۰۰ میکروگرم اسیدفولیک دریافت کنند تا خطر نقص لوله عصبی جنین کاهش یابد.
تنوعبخشی به رژیم غذایی
داشتن رژیم غذایی متنوع و دریافت مواد مغذی مورد نیاز، از جمله آهن، فولات و ویتامین B12، میتواند در پیشگیری از کمخونیهای ناشی از کمبودهای تغذیهای مؤثر باشد. منابع غذایی آهن شامل گوشت و غذاهای دریایی، حبوبات، مغزها، سبزیهای برگ سبز و مواد غذایی غنیشده با آهن هستند. آهن هِم موجود در منابع حیوانی قابلیت جذب بیشتری نسبت به آهن غیرهِم موجود در منابع گیاهی دارد. ویتامین C نیز میتواند جذب آهن غیرهِم را افزایش دهد.
توجه به خونریزی شدید قاعدگی
در زنان دارای قاعدگی شدید، صرفاً مصرف آهن کافی نیست و باید علت خونریزی نیز بررسی شود. خونریزی شدید قاعدگی میتواند به کمبود آهن و کمخونی منجر شود و گاهی ممکن است ناشی از اختلالات انعقادی یا مشکلات زنان باشد. راهنماهای بالینی جدید منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز بر اهمیت شناسایی و درمان کمبود آهن و کمخونی فقر آهن در تمام مراحل زندگی زنان و همچنین توجه به کاهش خونریزی قاعدگی تأکید کرده است.
آزمایشهای تشخیص کمخونی چیست؟
تشخیص کمخونی بر اساس اندازهگیری هموگلوبین خون و با توجه به سن، جنس، وضعیت بارداری و برخی عوامل مؤثر بر غلظت هموگلوبین انجام میشود. با این حال، تعیین نوع و علت کمخونی معمولاً به بررسیهای آزمایشگاهی تکمیلی نیاز دارد.
آزمایش CBC
شمارش کامل سلولهای خون (CBC) یکی از آزمایشهای اصلی در ارزیابی کمخونی است. در این آزمایش، هموگلوبین، هماتوکریت، تعداد گلبولهای قرمز و شاخصهایی مانند MCV و MCH بررسی میشوند. الگوی این شاخصها میتواند به افتراق انواع مختلف کمخونی کمک کند.
فریتین و بررسی وضعیت آهن
در صورت شک به کمبود آهن، فریتین سرم از آزمایشهای مهم برای ارزیابی ذخایر آهن بدن است. در شرایط التهاب، تفسیر فریتین باید با احتیاط انجام شود، زیرا فریتین یک پروتئین فاز حاد است و ممکن است در حضور التهاب افزایش یابد. در چنین شرایطی، آزمایشهایی مانند اشباع ترانسفرین (TSAT) میتوانند در کنار سایر یافتهها به تفسیر وضعیت آهن کمک کنند.
سایر آزمایشها
بسته به الگوی CBC و شرح حال فرد، ممکن است پزشک آزمایشهای دیگری را درخواست کند:
- ویتامین B12
- فولات
- آهن و TIBC
- رتیکولوسیت
- بیلیروبین و LDH در صورت شک به همولیز
- آزمایشهای مرتبط با بیماریهای زمینهای .
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر بدون دلیل مشخصی احساس خستگی مفرط یا تنگی نفس دارید، به پزشک مراجعه کنید. پایین بودن سطح پروتئین حملکننده اکسیژن در گلبولهای قرمز،هموگلوبین، نشانه اصلی کمخونی است. برخی افراد زمانی متوجه کمبود هموگلوبین خود میشوند که برای اهدای خون اقدام میکنند. چنانچه به شما گفته شد به دلیل هموگلوبین پایین قادر به اهدای خون نیستید، حتماً نوبت ویزیت پزشکی دریافت کنید.
جمعبندی
کمخونی در زنان یک وضعیت چندعاملی است و میتواند در اثر کمبود آهن و سایر مواد مغذی، خونریزی، بیماریهای مزمن و التهابی، عفونتها، اختلالات گوارشی و سوءجذب و بیماریهای ارثی مانند تالاسمی و کمخونی داسیشکل ایجاد شود.
زنان در سنین باروری، بهویژه افرادی که خونریزی شدید قاعدگی دارند یا باردار هستند، از گروههای مهم در معرض کمبود آهن و کمخونی فقر آهن محسوب میشوند. شواهد جدید نیز بر اهمیت شناسایی زودهنگام و درمان کمبود آهن و کمخونی فقر آهن در سلامت زنان تأکید دارند.
علائمی مانند خستگی، ضعف، کاهش توان جسمانی، تنگی نفس، سرگیجه و رنگپریدگی میتوانند در کمخونی مشاهده شوند، اما این علائم اختصاصی نیستند و تشخیص باید بر اساس آزمایش و ارزیابی پزشکی انجام شود. پیشگیری و درمان نیز باید بر اساس علت انجام شود و میتواند شامل رژیم غذایی متنوع، شناسایی و درمان خونریزیها و بیماریهای زمینهای و مصرف هدفمند مکملها در افراد واجد شرایط باشد.
سوالات متداول
کمخونی در زنان میتواند با علائمی مانند رنگپریدگی پوست، نامنظمی ضربان قلب، خستگی و بیحالی، کاهش توان جسمانی و شکنندگی موها و ناخنها همراه باشد.
کمبودهای تغذیهای، بهویژه کمبود آهن، فولات و ویتامین B12، از عوامل ایجاد کمخونی هستند. انگلها، بیماریهای عفونی و هموگلوبینوپاتیهایی مانند تالاسمی و کمخونی داسیشکل نیز میتوانند در بروز کمخونی نقش داشته باشند.
تنوعبخشی به رژیم غذایی، مکملیاری با موادی مانند آهن و اسیدفولیک، رعایت بهداشت فردی و محیطی، اصلاح برخی عادات رفتاری و بهرهگیری از خدمات سلامت از راهکارهای مرتبط با پیشگیری و مقابله با کمخونی هستند.
بله. کمخونی میتواند با کاهش سطح انرژی و توان جسمانی همراه باشد و بر سلامت باروری، عملکرد تیروئید و سلامت استخوانها نیز تأثیر بگذارد.
