دوره دكترای علوم آزمايشگاهی بالينی در آمريكا

دكتر میرمجید مصلائی

در كشورهای پیشرفته به ویژه در آمریكا و كانادا، دانشگاه‌ها هویتی مستقل دارند و فعالیت‌های آنها زیر نظر دولت نمی‌باشد و برنامه‌های آموزشی دوره‌های دانشگاهی آنها توسط انجمن‌های تخصصی هر رشته و با استفاده از نظرات انجمن‌ها، ارگان‌ها و صاحب‌نظران مختلف تهیه، تصویب و پس از نظرسنجی‌های عمومی و تخصصی جهت اجرا به دانشگاه‌ها ابلاغ می‌گردد. این قبیل انجمن‌ها را آژانس‌های اعتباردهی یا “Accrediting Agencies” گویند.

در كشور آمریكا، آژانس ملی اعتباربخشی (NAACLS) یك آژانس مستقل و غیر انتفاعی برای علوم آزمایشگاهی بالینی است كه كیفیت و تمامیت برنامه‌های آموزشی را كه منجر به تربیت افراد حرفه‌ای و تخصصی جهت فعالیت در آزمایشگاه‌ها می‌شود، تضمین می‌نماید. این آژانس در سال 1973 تأسیس شده و از آن زمان با همراهی انجمن آمریكایی علوم آزمایشگاهی بالینی (ASCLS) به عنوان قائم مقام و جانشین بورد انجمن آمریكایی آسیب شناسی بالینی (ASCP) فعالیت كرده است.

این آژانس استانداردهایی را پدید می‌آورد تا در مقایسه با آن، برنامه‌های آموزشی مورد ارزیابی قرار گرفته و پیشبرد برنامه‌های نظارتی خود را ارتقاء داده و در صورت لزوم مشاوره و آموزشهایی برای تضمین پیامدهای حرفه‌ای مناسب سطح ورود به هر دوره را ارائه كرده و می‌كند. امور آژانس توسط سه كمیته پژوهشی، یك هیات رئیسه و یك دفتر اجرائی و صدها داوطلب انجام می‌شود.

“NAACLS” با در نظر گرفتن مشكلات و واقعیت‌های موجود در آزمایشگاه‌های بالینی آمریكا، از سال 2000 میلادی با برگزاری چندین كنفرانس به این نتیجه رسید كه برنامه‌های آموزشی فعلی آزمایشگاهی پاسخگوی نیازهای جامعه پزشكی آمریكا نیست و جای خالی یك رشته شغلی كه بتواند به عنوان حلقه گمشده، فضای خالی بین پزشكان بالینی، پرستاران، بیماران و پرسنل آزمایشگاه‌ها را پر كند، به شدت احساس می‌شود.

به دنبال این كنفرانس‌ها با برنامه‌ ریزی‌ و مطالعات متمادی، گروهی تحت عنوان “GTF” مأمور بررسی این مسئله شدند.

گروه “GTF” طی 2 سال، از سال 2004 تا سال 2006، با برگزاری چندین تله كنفرانس، كنفرانس حضوری و مطالعات فراوان و رد وبدل كردن چندین نامه الكترونیكی با صاحب نظران پزشكی و آزمایشگاهی، سازمان‌های اعتباربخشی و آزمایشگاه‌های بالینی بزرگ و معتبر آمریكا، پیشنهاد تأسیس دوره جدیدی بنام دكترای علوم آزمایشگاهی بالینی (Doctor of Clinical Laboratory Science “(DCLS “ را به “NAACLS” ارائه داد.

آژانس هم با بررسی‌های فراوان، از ماه ژوئیه تا سپتامبر 2006، پیش‌نویس برنامه “DCLS” را برای نظرسنجی عمومی بر روی پایگاه اینترنتی خود قرار داد و در تاریخ سی‌ام‌ سپتامبر 2006 این برنامه به تصویب نهایی آژانس رسید و به كلیه دانشگاه‌های آمریكا ابلاغ شد.

در اساسنامه این دوره نقش دكترای علوم آزمایشگاه بالینی چنین تعریف شده است:

«انتظار می‌رود كه دكترای بالینی علوم آزمایشگاهی، پایان تحصیلات حرفه‌ای در حرفه علوم آزمایشگاهی بالینی باشد».

 این رشته تحصیلی، فرصت‌های جدیدی برای پیشرفت حرفه‌ای در حوزه‌های متعددی كه شامل مؤسسه‌های بالینی، آزمایشگاه‌های دولتی، سازمان‌های تحقیقاتی و آزمایشگاه‌های دانشگاهی می‌باشد را پدید می‌آورد.

دارندگان مدرك دكترای بالینی علوم آزمایشگاهی، به ‌عنوان واسطة مشترك مؤثری بین پزشك، تحقیقات پزشكی و سیاست‌های مراقبت بهداشتی عمل خواهند كرد. آنها از طریق حذف تست‌های غیر ضروری و افزودن تست‌های لازم كه توسط پزشك درخواست نشده‌اند، استفاده صحیح و مؤثر از تست‌های آزمایشگاهی را تضمین خواهند كرد. بدین ترتیب كاهش هزینه‌ها، تشخیص سریع‌تر و ارتقاء كیفی وضعیت بیماران حاصل خواهد شد.

مسئولیت‌های افراد دارای مدرك دكترای علوم آزمایشگاهی بالینی در حوزه‌های مختلف چنین تعریف شده است:

این افراد در حوزه مراقبت از بیمار با استفاده از الگوریتم‌های تست‌های آزمایشگاهی و اطلاعات و آگاهی كه از موارد تشخیصی و درمانی دارند، با نوشتن یادداشت و تذكر روی برگه جواب آزمایش‌ها، استفاده و كاربرد ” آزمایش‌ها ” در درمان را تسهیل می‌كنند.

در حوزه آموزش، به‌عنوان عضو هئیت علمی دانشگاه‌ها، مشاور بیماران و خانواده‌ها بوده و با ارائه مشاوره به دست‌ اندركاران امر پزشكی و مراقبت‌های بهداشتی، به نحو مؤثری موجب انتشار اطلاعات آزمایشگاهی خواهند شد. آنها به متخصصان امور بهداشتی و عموم مردم، درباره آزمایش‌هایی كه نیاز به نسخه پزشك ندارند و تست‌های آزمایشگاهی بر بالین بیمار .,(Point of Care Testing) آموزش خواهند داد، همچنین دست اندركاران امور بهداشتی را آگاه خواهند كرد و در مورد آنالیت‌ها و تست‌های جدیدی كه حاصل پیشرفت فناوری‌های روبه توسعه هستند، آموزش خواهند داد.

در حوزه كاربردهای تحقیقاتی، آنها تحقیقات بالینی را انجام داده و یافته‌های تحقیقاتی را به شكل كاربردی در امر بالین به كار خواهند گرفت.

در حوزه سیاست مراقبت‌های بهداشتی نیز، آنها در دسته‌های مختلف تصمیم‌گیری و سیاستگذاری شركت كرده و پیشنهادات خود را ارائه خواهند داد. همچنین وارد حوزه‌هایی نظیر وكالت حرفه‌ای و اخلاق پزشكی خواهند شد.

در حوزه وابسته به ارائه خدمات بهداشتی نیز آنها بخش جدایی‌ناپذیر مدیریت مراكز آزمایشگاهی، اداره كل خدمات آزمایشگاهی بوده و با تجزیه و تحلیل پیامدهای آزمایشگاهی در حوزه‌های كاری متعدد نظیر مراقبت مستقیم از بیمار، مدیریت‌های صنعتی، سلامت عمومی و مؤسسات دولتی، خصوصی، بالینی و دانشگاهی، دسترسی به خدمات آزمایشگاهی را تضمین می‌كنند.

تحصیلات دارندگان “DCLS”

از آنجایی که دارندگان درجه دكترای علوم آزمایشگاهی بالینی، در رابطه با آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاه بالینی فعالیت می‌كنند، بسیار حیاتی و مهم است كه فارغ‌التحصیلان این دوره به طور گسترده‌ای در تمام رشته‌های علمی آزمایشگاهی تحصیل كرده باشند. در نتیجه، افرادی‌كه می‌خواهند وارد دوره دكترای بالینی این رشته شوند، باید دارای مدرك لیسانس علوم آزمایشگاهی بوده و اعتبار علمی مدرك لیسانس آنان توسط “NCA” یا “ASCP”  تأیید شده باشد.“NAACLS” استانداردهایی را به عنوان حداقل نیازها ارائه كرده و ضمناً فرآیندی را به منظور اعتبار‌بخشی برنامه‌های آموزشی دكترای بالینی به اجرا درخواهد آورد. اگر یك مؤسسه دانشگاهی قصد داشته باشد دوره آموزش همزمان “Ph.D” و دكترای بالینی را به اجرا در آورد، “NAACLS” فقط بخش دكترای بالینی آن‌ را مورد تأیید قرار خواهد داد.

دانش‌آموختگان این دوره لازم است كه اطلاعات گسترده‌ای در حوزه‌های علمی كه در روند مراقبت از بیماران تأثیر گذار است، داشته باشند. این حوزه‌ها شامل بیوشیمی، ژنتیك، فارماكوكینتیك و فیزیوپاتولوژی می‌شوند، اما به اینها نیز محدود نخواهند بود.

ضمناً بایداطلاعات پزشكی ضروری برای ارائه و هماهنگ سازی مراقبت از بیمار را داشته باشند. بدست آوردن چنین اطلاعاتی نیازمند شركت در دوره‌های انترنی بالینی و شركت در راندهای بالینی می‌باشد “NAACLS” و گروه “GTF“ از این كه پس از 6 سال تحقیق و مشاوره و برنامه‌ریزی به چنین دوره آموزشی دست یافته‌اند، بسیار خرسند هستند و امید دارند كه آینده آزمایشگاه‌های بالینی امریكا با جذب دانش‌آموختگان این دوره به نحوه چشمگیری متحول گردد.

یادآوری می‌شود كه در كشور ما 22 سال پیش چنین رشته‌ای با برگزاری سمینارها و جلسات متعددی توسط كمیته پزشكی شورای‌عالی انقلاب فرهنگی با همین اهداف، كاربرد و  مشخصات به تصویب رسید و از سال 64 تا 73 اقدام به پذیرش و تربیت حدود 1300 نفر با عنوان دكترای علوم آزمایشگاهی نمود كه به اذعان همگان، انقلابی در سطح آزمایشگاه‌های كشور ایجاد شد و باعث ارتقاء كیفیت و گسترش خدمات آزمایشگاهی در سطح كشور گردید، ولی به دلایل نا مشخصی و با این ذهنیت كه نیاز به این دوره رفع گردیده، پذیرش این دوره متوقف شد، اما می‌بینیم كه 13 سال پس از این تصمیم در ایران، كشور آمریكا طی 6 سال تحقیق به نیاز مبرم خود به تأسیس چنین دوره‌ای پی می‌برد و به تصویب آن افتخار می‌كند.