اهميت جايگزينی «مقادير طبيعی» با «مقادير مرجع»

دكتر رضا محمدی- آزمایشگاه بیمارستان بوعلی و استادیار دانشگاه

برای تفسیر نتایج آزمایش لازم است كه این نتایج با داده‌های مرجع مقایسه شوند، حتی هنگامی كه فرایندهای قبل از آزمایش و زمان آزمایش براساس استانداردهای قابل قبول انجام می‌شوند. استفاده از دامنه مرجع نامناسب بر روی كیفیت نتایج و تفسیر آنها اثرات نامطلوب خواهد گذاشت، لذا استفاده از دامنه مرجع صحیح، بخشی از تضمین كیفیت بعد از آزمایش می‌باشد.

اصطلاح مقادیر طبیعی (Normal Values)‌ كه در گذشته مورد استفاده قرار می‌گرفت و امروزه همچنان در بسیاری از آزمایشگاه‌های بالینی به كار می‌رود، ابهاماتی را به همراه دارد. واژه طبیعی (Normal) می‌تواند در معانی و مفاهیم مختلفی مورد استفاده قرار گیرد

 سه معنی مهم و بسیار متفاوت این كلمه به شرح زیر می‌باشد:

1.  از نظر آماری؛ مقادیر، معمولاً زمانی به صورت طبیعی در نظر گرفته می‌شوند كه از توزیع طبیعی تئوری آمار یعنی توزیع احتمالات گوس پیروی كنند، لذا استفاده از واژه طبیعی منجر به این اشتباه می‌شود كه توزیع طبیعی داده‌های بیولوژیكی قرینه ‌و از نوع زنگوله، شكل مشابه توزیع گوس می‌باشد، هر چند در یك بررسی دقیق‌تر می‌توان دریافت كه چنین چیزی نیست. به همین دلیل توصیه می‌شود كه از اصطلاح مقادیر طبیعی استفاده نگردد.

2.  از نظر اپیدمیولوژی، واژه طبیعی به معنی مرسوم و متداول ( Common‌یا Usual) ‌می‌باشد. برای مثال وقتی در یك جامعه مقادیر طبیعی كلسترول سرمی از mg/dl 130 تا mg/dl 200 طبیعی در نظر گرفته می‌شود، این به آن معنی است كه حدود 95% مقادیر ممكن است در جامعه دیگری كه از نوع تغذیه با جامعه ابتدایی اختلاف دارد، بسیار متفاوت باشد. به همین خاطر دامنه طبیعی، تنها به مقادیر متداول موجود در یك جامعه اشاره می‌كند و هیچ اشاره‌ای به خطرناك یا غیر خطرناك بودن آن ندارد. در مثال بالا، علی‌رغم آن كه مقدار كلسترول سرمی mg/dl 190 در دامنه مقادیر طبیعی یا متداول قرار می‌گیرد، ولی خطر تنگی‌های شریانی را افزایش می‌دهد. برعكس، علی‌رغم آن كه مقدار كلسترول سرمی mg/dl 110 خارج از دامنه مقادیر طبیعی یا متداول است، خطر هیچ بیماری را افزایش نمی‌دهد.

3.  بالاخره از نظر بالینی، واژه طبیعی اشاره به عدم وجود یك بیماری خاص دارد و یا عدم وجود خطرات مربوط به ایجاد بیماری را نشان می‌دهد. در اینجا میزان طبیعی، نشانه‌ای از سلامتی است. پس واژه طبیعی، به معنی سلامتی (Healthy)، غیر بیماری‌زا (Nonpathological)‌ یا بی‌ضرر (Harmless) می‌باشد.

برای اجتناب از ابهامات موجود در اصطلاح مقادیر طبیعی، استفاده از دامنه مرجع(Reference Range) یا فاصله مرجع (Reference interval) مطرح شده است. مقادیر مرجع را می‌توان به صورت مجموعه مقادیری تعریف كرد كه از آزمایش یك آنالیت خاص در نمونه‌های حاصل از یك شخص یا گروهی از اشخاص به دست آمده‌اند. بدین ترتیب، مقادیر مرجع دو نوع می‌باشند:

1.  مقادیر مرجع فردی، كه مقادیر به دست آمده از یك شخص در یك زمان تعریف شده سلامتی بوده و نتایج حاصل از آزمایش بر روی همان فرد در حالات دیگر با آن مقایسه می‌شود.

2.  مقادیر مرجع گروهی، كه مقادیر حاصل از یك گروه از اشخاص تعریف شده می‌باشد. در این حالت بهتر است برای مشخص كردن گروه مرجع از یك عبارت توصیفی كوتاه نظیر ”Health-associated Reference Values’‘ یا مثلاً”Diabetic Reference Values” استفاده شود. اصطلاح مقادیر طبیعی تقریباً معادل مقادیر مرجع به دست آمده از افراد سالم می‌باشد. استفاده از این مقادیر مرجع، برای تفسیر نتایج مربوط به بیماران دیابتی و یا بیماران تحت درمان با یك داروی خاص مناسب نیست و می‌بایست نتایج این بیماران با مقادیر مرجع خود مقایسه شوند.

از نظر تئوری، هر آزمایشگاه بهتر است دامنه مرجع تمامی آنالیت‌های خود را تعیین كند. بیماران و مراجعه‌كنندگان به یك آزمایشگاه می‌توانند از بیماران یا مراجعه‌كنندگان به آزمایشگاه مجاور كاملاً متفاوت باشند. برای مثال، جمعیت مراجعین به آزمایشگاه درمانگاهی كه خانم‌های باردار را تحت مراقبت قرار می‌دهد، بسیار متفاوت از جمعیت مراجعین به آزمایشگاهی است كه در بیمارستان كودكان قرار دارد. پس لازم است این دو آزمایشگاه برای تفسیر نتایج خود از دامنه مرجع مربوطه استفاده كنند.